Əşya üzərində təsərrüf (Bir şeyi istədiyi kimi istifadə etmə səlahiyyəti) edən Zat (Allah) israf etmədiyinə, ən sadə şeylərdən belə ən nadir varlıqları yaratdığına, hər şeyə daim yeniliklər bəxş etdiyinə və bütün varlıqları təşviq edib təkamülə sövq etdiyinə görə başdan-başa varlıq aləmində hər qürubu bir tülü izləyir. Eynilə, gündüzün gecəni qovması, qaranlıqdan sonra işığın gəlməsi və bu möcüzəvi nizamdan yeni və təzə səmərələrin alınması üçün.. və bir çox ali amallar fasiləsiz olaraq günəş yer kürəsi münasibəti içində həyatı ölümlə növbələşdirmişdir.

İndi isə qısaca bu məsələni izah edək, ancaq hər şeydən əvvəl ölümü tanımaq lazımdır.

Ölüm, hər şeyin sona yetməsi, öz-özünə tükənməsi və əbədiyyən yox olması deyil. Ölüm bir şeyin yer dəyişdirməsi, hal dəyişdirməsi, mahiyyət dəyişdirməsi və bəşərə dünyaya gəlişi ilə mükəlləf olduğu vəzifələrdən qurtularaq rahatlığa və rəhmətə qovuşmasıdır. Hətta bir baxımdan, hər şeyin özünə və həqiqi mahiyyətinə qayıtmasıdır.

Sual: İnsanın tərəqqi və tənəzzülündə rol oynayan vicdan və nəfsin mahiyyətini qavramaqla bağlı nə deyə bilərsiniz?

Cavab: İnsanın bir mülk[1], bir də mələkut[2] yönü var. Onun bu yönlərini başqa təbirlərlə də ifadə etmək mümkündür. Belə ki, bəziləri bunu mələki və şeytani, bəziləri maddi və mənəvi, bəziləri cismi və ruhi, bəziləri də nəfsi və vicdani adlandırmış, eyni həqiqəti müxtəlif ifadələrlə izah etməyə çalışmışlar.

Bizə görə, insanın maddi və mənəvi yönlərini ayrı-ayrı mexanizm kimi götürüb dəyərləndirmək daha məqsədəuyğundur. Bunlardan mənəvi olana "vicdan mexanizmi", digərinə də "nəfs mexanizmi" deyə bilərik.

Qəlb, ruh, sirr[3], xafi[4], axfa[5], əmr aləminə[6] aid Rəbbani lətifələr[7],

İlahi kəlamın insanların istifadəsi üçün ən əlverişli təcəllisi Quranın təcəllisidir. O, insanların dil, anlayış, halət və idrakına uyğun danışıq tərzi və təcəllidir. Üslubunda xitab etdiyi kütlənin anlayış və idrak səviyyəsi nəzərə alınır. Dolayısilə, Quran potensial olaraq elə bir təcəlli tezliyində - bu təbiri bəzi nöqsanlı kəlmələrdən qaçınma və "bu şəkildə çox nöqsanlı olmaz" mülahizəsi ilə işlədirəm - nazil olmuşdur ki, Onu hər kəs dəyərləndirə, istifadə edə bilər.

Peyğəmbərimiz (sallallahu əleyhi və səlləm) vəhy nazil olarkən bizim bilmədiyimiz başqa bir aləmə keçir, sanki bizim dünyamızla əlaqəsini tamam kəsirdi. Bu aləmdən çıxıb, tamam başqa aləmə keçirdi. Bu məsələdə xüsusi fitrətə, xilqətə malik olmaqla yanaşı, vəhyin ağırlığını ciddi şəkildə hiss edir, həmin aləmlə irtibatın mənəvi yükünü yaşayır; vəhyi qəbul etməyin çətinliyini duyurdu.

RAMAZAN DUALLARI.

ARDINDAN DİNLƏ.

تلاوات عذبة بأصوات الأشبال